Jak zmienia się współczesne myślenie o płci, męskości, trosce i relacjach społecznych?
Odpowiedzi na te pytania przynoszą dwa najnowsze numery czasopisma „Folia Sociologica” (nr 94 i 95 / 2025) – pełne świeżych analiz, badań oraz inspirujących ujęć.
W środku znajdzie następujące artykuły:
Nr 94 (2025): Socjologia płci – wybrane aspekty i konteksty
Od etyki troski do opiekuńczej demokracji. O praktykowaniu feministycznej pedagogiki
Beata Kowalska
W tym roku minie dziewięć lat od tzw. Czarnego Poniedziałku, pierwszej fali masowych protestów w obronie praw reprodukcyjnych, pięć – od bezprecedensowych w swojej skali demonstracji po opublikowaniu przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia, które w praktyce oznaczało zakaz terminacji ciąży w Polsce. Wracam do tych wydarzeń, by zastanowić się, jak wpłynęły na rozumienie demokracji i relację z państwem wśród ich uczestniczek. Ramą teoretyczną są rozważania feministycznych teoretyczek na temat radykalnej troski, a analizowanym materiałem empirycznym dzienniki powstałe w ramach jednego z kursów feministycznych w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Ćwierć wieku po Susan Bordo. Sposoby przedstawiania męskości i męskich praktyk cielesnych w wybranych polskich czasopismach lifestylowych dla mężczyzn w latach 1990–2020
Anna Wójtewicz, Katarzyna Mańkowska
Artykuł omawia sposób przedstawiania męskości i męskich praktyk cielesnych w polskich czasopismach lifestylowych dla mężczyzn w posttransformacyjnym trzydziestoleciu (1990–2020). Analizy bazują na materiale empirycznym z projektu „Praktyki kulturowe związane z ciałem w życiu codziennym czterech pokoleń polskich mężczyzn. Analiza socjologiczna” Narodowego Centrum Nauki i są ukierunkowane m.in. na weryfikację obserwacji poczynionej przez Susan Bordo, według której męskiemu wizerunkowi niezmiennie towarzyszy kontekst sprawowania władzy i posiadania pieniędzy, wymóg bycia silnym fizycznie, szeroko rozumiana umiejętność ujarzmiania oraz stosowania przemocy. Proces jakościowej analizy treści obejmował 31 tytułów czasopism dla mężczyzn i skupiał się na trzech kategoriach analitycznych: typach wizerunków męskości promowanych w czasopismach, sposobach przedstawiania męskiego ciała oraz narracjach wokół ciała, odnoszących się do praktyk pielęgnacyjnych, zdrowotnych, estetycznych i tożsamościowych. Analizy wykazały, że czasopisma lifestylowe dla mężczyzn po 1989 roku odegrały istotną rolę w kształtowaniu wzorców męskości, oferując modele tożsamości oparte na estetyce ciała i sukcesie, lecz zakorzenione w tradycyjnych, hegemonicznych normach. Nowoczesne praktyki cielesne zostały w nich przedefiniowane jako „męskie” dzięki retoryce siły, bólu i dominacji, co pozwoliło na ich integrację bez naruszenia konserwatywnego porządku płci. Pomimo pozornej otwartości na nowe formy męskości czasopisma reprodukują opresyjne wzorce, podporządkowując ciało mężczyzny konsumpcyjnej logice, co pozwala wnioskować, że obserwacje Bordo pozostają aktualne.
Prawicowy radykalizm a płeć – analiza zróżnicowania zjawiska wśród młodych
Agnieszka Stamm-Korecka
Artykuł poświęcony jest zjawisku zróżnicowania poglądów politycznych młodych ze względu na płeć. We wstępie wskazuję na początki wzrostu prawicowych sympatii politycznych młodych osób, które szczególnie wyraźnie widoczne były w okresie 2013–2015, zyskując miano „zwrotu prawicowego”; następnie omawiam, jak kształtowała się w czasie dynamika autoidentyfikacji politycznych tej grupy wiekowej. W kolejnych częściach prezentuję dane zastane, poświęcone fenomenowi zróżnicowania poglądów politycznych i prawicowego radykalizmu ze względu na płeć oraz wybrane sposoby ich interpretacji, a także opisuję wnioski z własnych badań z niepublikowanej pracy doktorskiej Portret socjologiczny młodych mieszkańców aglomeracji poznańskiej o prawicowej autoidentyfikacji. Wymiar odświętny a życie codzienne, skupiając się na kontekście płciowego zróżnicowania narracji. Artykuł kończy się refleksją na temat aktualnej sytuacji politycznej oraz określeniem dalszych interesujących obszarów badawczych.
Postrzeganie seksualizacji kobiet i mężczyzn przez młodych dorosłych
Marcin Kesler
W artykule podjęto próbę scharakteryzowania percepcji seksualizacji w mediach i popkulturze wśród młodych dorosłych. Seksualizacja, będąca jedną z cech współczesnej kultury, polega na nasilającej się obecności treści seksualnych w przestrzeni publicznej oraz prezentowaniu ludzi głównie przez pryzmat ich atrakcyjności fizycznej. Artykuł otwiera wprowadzenie oraz przegląd literatury, w którym omówiono definicję seksualizacji, jej konsekwencje oraz mechanizmy funkcjonowania w mediach. W następnej części autor przedstawia założenia metodologiczne dotyczące realizacji badania empirycznego, zrealizowanego techniką CAWI oraz strukturę narzędzia badawczego. Część trzecia to prezentacja wyników oraz ich analiza; ukazały one różnice w postrzeganiu seksualizacji między badanymi kobietami i badanymi mężczyznami oraz wskazały pewne prawidłowości dotyczące percepcji seksualizacji wśród młodych studentów. Pracę zamykają dyskusja, uzupełniona o teorie feministyczne i genderowe, nawiązujące do literatury przedmiotu, oraz konkluzje.
Płeć i stereotypy w doświadczaniu zaburzeń odżywiania u mężczyzn. Proces stygmatyzacji i autostygmatyzacji jako utrudniający leczenie
Dorota Mroczkowska
Artykuł analizuje problematykę zaburzeń odżywiania u mężczyzn z perspektywy genderowej, koncentrując się na roli stereotypów, stygmatyzacji i autostygmatyzacji jako na istotnych czynnikach psychospołecznych, które utrudniają rozpoznanie, leczenie i proces zdrowienia. Na podstawie narracyjnego przeglądu 50 publikacji naukowych z lat 2000–2024 tekst ukazuje, że stereotypowe postrzeganie ED jako „kobiecego zaburzenia” prowadzi do niedodiagnozowania mężczyzn i pogłębia ich cierpienie. Omówiono również różnice w obrazie klinicznym, bariery kulturowe oraz wpływ norm hegemonicznej męskości na opóźnianie pomocy. Artykuł wskazuje potrzebę zmiany narzędzi diagnostycznych i praktyk terapeutycznych na bardziej inkluzywne płciowo oraz apeluje o działania edukacyjne przeciwdziałające piętnowaniu mężczyzn z ED.
Mężczyźni i mięso. Postrzeganie mężczyzn weg*n w memach internetowych
Urszula Kluczyńska
Celem tekstu jest przybliżenie sposobu, w jaki postrzegane jest jedzenie lub powstrzymywanie się od konsumpcji mięsa i produktów odzwierzęcych przez mężczyzn, i jak prezentowana jest relacja pomiędzy męskością a mięsem w memach internetowych. Mem to zwięzła i humorystyczna wypowiedź internetowa. Stanowi też formę popularyzacji idei, przekonań i podstawę przekazu kulturowego. Memy, które dotyczą określonej tematyki, mogą ukazywać sposób, w jaki jest ona postrzegana. W artykule przedstawiono wyniki analiz memów internetowych dotyczących kwestii niejedzenia mięsa i/lub produktów odzwierzęcych przez mężczyzn. Zawarty w memach sposób postrzegania mężczyzn wegetarian i wegan oraz podejmowane w tym kontekście wątki zostały przedyskutowane w odniesieniu do wybranych teorii feministycznych i męskościowych.
Międzypokoleniowe praktyki troski. Perspektywa synów na relacje troski z ojcami
Julita Prusak
Celem artykułu jest przedstawienie i omówienie autorskich badań – indywidualnych wywiadów pogłębionych, przeprowadzonych z 10 młodymi mężczyznami w wieku studenckim, dotyczących rozumienia i praktykowania troski w relacjach z ich ojcami. Artykuł odnosi się do pojęcia troski (Kitwood 1997, Philips 2007), teorii męskości (Connel 1995, Anderson 2009, Elliott 2015) i ojcostwa (Kluczyńska 2009, Suwada 2015, 2017) oraz opisuje relacje zachodzące między tymi pojęciami. Autorka na bazie przeglądu literatury oraz wyników badań próbuje sproblematyzować formy troski między synami i ojcami, powody wpływające na kształt tej troski oraz uchwycić, co o trosce syn może dowiedzieć się od ojca i jak tę wiedzę komentuje oraz wykorzystuje w praktycznym sensie.
Wspomnienie – prof. Anita Teresa Wojciechowska-Miszalska z domu Kobus 13.02.1943–1.09.2024
Magdalena Wieczorkowska
Nr 95 (2025): Rynek pracy, aktywności obywatelskie i działania ryzykowne
Społeczne interpretacje sukcesu zawodowego w kontekście fleksybilnej rzeczywistości. Na podstawie badań empirycznych wśród Polaków
Katarzyna Uklańska
Celem badania w zakresie przedstawianym w tym tekście było rozpoznanie społecznych interpretacji sukcesu zawodowego z uwzględnieniem specyfiki warunków społeczno-kulturowych. Charakteryzują się one między innymi zmiennością oraz oczekiwaniem elastyczności w różnych obszarach życia człowieka, w tym pracy. Problematyka badawcza koncentruje się wokół definicji sukcesu w wymiarach zarówno obiektywnym, jak i subiektywnym. Pytania badawcze dotyczyły ujmowania sukcesu zawodowego w kategoriach materialnych, stratyfikacyjnych, prestiżowych i samorealizacyjnych. Rozpoznanie społecznych interpretacji sukcesu zawodowego Polaków było możliwe dzięki zastosowaniu metody ankiety, co pozwoliło na zrealizowanie reprezentatywnych badań wśród tej grupy. Ustalenia badawcze: interpretacja sukcesu zawodowego w świadomości społecznej Polaków skupia się wokół dwóch czynników – albo utożsamiają go między innymi z satysfakcją, samodzielnością i realizacją aspiracji w zakresie pracy (czynnik „wolnościowy”), albo ze zdobywaniem kolejnych szczebli kariery, awansem zawodowym i finansowym (czynnik „karierowy”). Model „wolnościowy” jest bliższy badanym.
Zdolności poznawcze czy dyplom – co się w Polsce bardziej opłaca?
Tomasz Drabowicz, Maja Rynko
Istnieje obszerna – i stale rosnąca – literatura dostarczająca dowodów o znaczeniu formalnego wykształcenia i umiejętności poznawczych dla indywidualnych wynagrodzeń we współczesnych gospodarkach i społeczeństwach opartych na wiedzy. Międzynarodowe Badanie Kompetencji Osób Dorosłych OECD (PIAAC) dostarcza miar umiejętności rozumienia tekstu i rozumowania matematycznego, które są wykorzystywane w wielu analizach. Polskie badanie uzupełniające PIAAC (postPIAAC) obejmuje pomiar innego czynnika umiejętności poznawczych, a mianowicie szybkości kodowania. W niniejszym artykule stosujemy regresję płacową Mincera do oceny zwrotów z edukacji formalnej, umiejętności rozumowania matematycznego, szybkości kodowania i szeregu zmiennych kontrolnych wykorzystując polskie dane PIAAC i postPIAAC. Wyniki potwierdzają ustalenia z innych analiz, że to formalne wykształcenie ma większe znaczenie dla wynagrodzeń w Polsce niż umiejętności kognitywne.
Zmiany w aktywności społecznej mieszkańców wsi
Katarzyna Zajda, Tomasz Masłyk, Wioletta Knapik
Aktywność społeczna mieszkańców wsi przyjmuje wiele form. Pierwszym celem rozważań podjętych w niniejszym artykule jest analiza współczesnego obrazu wiejskiej aktywności społecznej ze szczególnym uwzględnieniem przekształceń wiejskiego sektora organizacji pozarządowych. Zaprezentowane zostaną wyniki badań sondażowych przeprowadzonych w 2024 roku na reprezentatywnej próbie dorosłych mieszkańców gmin wiejskich. Drugim celem jest wskazanie możliwych kierunków przemian tej aktywności w perspektywie kolejnej dekady. W tej części rozdziału analizie poddane zostaną wywiady swobodne przeprowadzone w 2025 roku z liderami lokalnych grup działania z różnych regionów kraju. Badania służą identyfikacji działań społecznych podejmowanych częściej lub rzadziej przez mieszkańców wsi oraz nakreśleniu perspektywy rozwoju wiejskich organizacji pozarządowych.
Kompetencje lidera społecznego w opinii społeczników na przykładzie badania przeprowadzonego w ramach projektu Civic Incubator
Agata Chutnik, Agnieszka Murawska
Aktywność społeczna, rozumiana jako działalność zarówno w organizacjach pozarządowych jak i grupach nieformalnych – pełni nie tylko ważne funkcje społeczne, ale także odgrywa wymierną rolę gospodarczą, generując zatrudnienie, zapewniając doświadczenie zawodowe i odpowiadając na kluczowe potrzeby społeczności. Skuteczne zarządzanie takimi organizacjami opiera się na kompetentnym zespole, a przede wszystkim na liderze zdolnym do wyznaczania strategicznego kierunku, podejmowania kluczowych decyzji i zapewniania ogólnej efektywności. W niniejszym artykule określono kompetencje uważane za niezbędne dla liderów aktywności społecznej, w oparciu o perspektywy aktywistów współpracujących z nimi zarówno w kontekście formalnym, jak i nieformalnym. Pytanie badawcze brzmi: jakie powinny być kompetencje lidera aktywności społecznych w opinii społeczników? Podstawę empiryczną stanowi międzynarodowy projekt CIVIC INCUBATOR (2024–2026), finansowany w ramach programu „Obywatele, równość, prawa i wartości” (CERV). W ramach projektu 13 grudnia 2024 r. w Łodzi przeprowadzono konsultacje społeczne z przedstawicielami grup nieformalnych. Korzystając z metodologii design thinking, uczestnicy opracowali Personę – koncepcyjny profil skutecznego lidera oddolnego – który posłużył jako podstawa do analizy pożądanych cech, umiejętności i zachowań. Badanie podkreśla rosnącą zbieżność kompetencji przywódczych między trzecim sektorem a biznesem, jednocześnie podkreślając ich wyraźną orientację na wpływ społeczny.
Alkohol w życiu młodych dorosłych analiza biograficzna. Raport badawczy
Waldemar Dymarczyk
Tematem prezentowanego badania było szeroko rozumiane osobiste doświadczenia picia alkoholu przez młodych dorosłych. W wyniku analizy danych biograficznych zrekonstruowano trzy społecznie uwarunkowane etapy „kariery” stawania się konsumentem alkoholu: etap inicjacji (z jego subprocesami: „odstawaniem od normy”, „dochodzeniem do normy”, „dobiciem/dojściem do normy”), drugi – „ustalaniem własnej normy” i trzeci potencjalny etap określony jako „picie trajektoryjne”, który można również określić jako etap „permanentnego przekraczania norm”. Każdy etap charakteryzuje się odmiennymi cechami i uwarunkowaniami, ale jednocześnie pozostaje silnie powiązany z pozostałymi. Ten związek podkreślany jest przez podstawowy proces społeczny nazwany „normalizacją picia”. Na każdym bowiem etapie aktorzy uczestniczący w społecznej aktywności konsumpcji alkoholu zmagają się z oczekiwaniami, naciskami i potencjalnymi sankcjami dotyczącymi tego, kiedy i jak należy lub nie należy pić. W niniejszym badaniu przeanalizowano 35 transkrypcji wywiadów biograficznych z młodymi dorosłymi. Zastosowano przy tym procedury klasycznej wersji metodologii teorii ugruntowanej.
Zachęcamy do lektury obydwu numerów!
Linki do pełnych wydań znajdziecie TUTAJ i TUTAJ.
