- Jak wygląda uczenie się przez całe życie we współczesnym świecie?
- Jak zmienia się poradnictwo, edukacja dorosłych i nasze rozumienie nauki?
Odpowiedzi na te pytania przynoszą najnowsze analizy i ujęcia zaproponowane przez badaczy w świeżo opublikowanym numerze czasopisma „Nauki o Wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne NOWIS”.
Tematem przewodnim numeru jest: „Wokół koncepcji całożyciowego uczenia się”.
W numerze znajdziecie następujące artykuły:
Wprowadzenie. Wokół koncepcji całożyciowego uczenia się
Marcin Muszyński
Całożyciowe uczenie się, którego historia sięga wiele wieków wstecz, w swojej nowoczesnej odsłonie jawi się jako stosunkowo niedawno powstała koncepcja. Jej znaczenie w dyskursie edukacyjnym wzrosło wraz z ogłoszeniem w 2000 roku Strategii Lizbońskiej. Artykuł wprowadza w debatę nad całożyciowym uczeniem się, która toczy się na łamach 21. Tomu „Nauk o Wychowaniu. Studiów Interdyscyplinarnych (NOWIS)”. W tekście podkreślona została złożoność i wielowymiarowość omawianego zjawiska, które z jednej strony nastręcza problemów definicyjnych, a z drugiej daje asumpt do ożywczej dyskusji na temat edukacji i uczenia się formalnego, pozaformalnego i nieformalnego we współczesnym świecie.
Edukacyjne aspekty poradoznawstwa
Alicja Kargulowa
Poradoznawstwo jest młodą subdyscypliną nauk społecznych i humanistycznych, której przedmiotem badań jest poradnictwo. W artykule pokazano, że z edukacją wiąże się ono dwojako. Po pierwsze poprzez przedmiot swoich badań. Po drugie ze względu na interdyscyplinarność tworzonej wiedzy, gromadzonej i uogólnianej przez przedstawicieli nie tylko nauk humanistycznych, ale i innych. Zarówno korzystanie z poradnictwa, jak i podejmowanie wspólnej interdyscyplinarnej pracy naukotwórczej na jego temat ma charakter edukacyjny.
Poradnictwo pedagogiczne i teoria relacji pomocowej wobec kruchości współczesnej epoki: perspektywy i praktyki
Marisa Musaio
Poradnictwo edukacyjne, koncentrujące się na wymiarze relacyjnym i edukacyjnym, stanowi jedną z najważniejszych praktyk wspierających dobrostan jednostek i wspólnot. Paradygmat, na którym opiera się poradnictwo edukacyjne, to teoria relacji pomocowej rozumianej jako dynamiczny proces towarzyszenia osobie i regeneracji ludzi znajdujących się w sytuacji kruchości. Artykuł rozwija refleksję teoretyczną i praktyczną nad poradnictwem edukacyjnym jako odpowiedzią na współczesną egzystencjalną kruchość i powszechne poczucie cierpienia, a także jako przestrzeń dla rozwoju edukacyjnego. Szczególną uwagę poświęcono roli doradcy edukacyjnego jako profesjonalisty-humanisty oraz jego postawie relacyjnej i pedagogicznej, ujawniającej się w dynamice procesu pomocy.
Edukacja i uczenie się w życiu ludzi starych – strategia rozwoju i adaptacji do starości
Agata Chabior
Artykuł ma na celu pokazanie aktywności edukacyjnej emerytowanych nauczycieli, zarówno w sferze skutków, czyli funkcji, jak i w aspekcie sposobu oraz strategii działania, które wyposażają w nowe kompetencje i umiejętności pozwalające na zarządzanie własnym życiem w starości tak aby przebiegało pomyślnie. Artykuł ma charakter teoretyczny, dotyczy edukacji dorosłych, aktywności edukacyjnej i całożyciowego uczenia osób starszych. Poza wyjaśnieniem ram teoretycznych wyznaczanych teoriami edukacji ustawicznej i całożyciowego uczenia się, wskazane zostanie tło przemian społecznych i rozwoju cywilizacyjnego, traktowanych jako kontekst społeczno-kulturowy aktywności edukacyjnej współczesnych seniorów.
Pamięć narzędziem uczenia się osób starszych
Anna Przygoda
Artykuł stanowi przegląd literatury, który ma na celu uchwycenie istoty pamięci jako narzędzia umożliwiającego uczenie się. Szczególnie interesująca jest kwestia pamięci – a co za tym idzie możliwości uczenia się – osób starszych. Współczesna neuronauka dysponuje narzędziami, które wykorzystuje do badania możliwości ludzkiego mózgu także w starości. Przegląd badań w obszarze pamięci osób starszych wskazuje na fakt, iż u osób tych pamięć niedeklaratywna, odpowiedzialna za nabywanie umiejętności czy kodowanie i przechowywanie informacji sensorycznych, zachowana jest względnie dobrze w późnej dorosłości. Pamięć semantyczna, czyli system pojęć i ogólna wiedza o świecie, również zostaje dobrze zachowana (zasoby słownikowe wręcz wzrastają z wiekiem), w przeciwieństwie do pamięci zdarzeń, czyli pamięci epizodycznej, która z wiekiem znacząco się pogarsza. Istotnemu osłabieniu podlega pamięć robocza, odpowiedzialna za krótkotrwałe przechowywanie i manipulowanie informacjami. Te dane, z punktu widzenia uczenia się w okresie późnej dorosłości, powinny cieszyć zwłaszcza gerontologów, oznaczają bowiem, że zdrowy człowiek starszy zachowuje potencjał edukacyjny przez długie lata.
Jak zrozumienie natury nauki wspiera uczenie się przez całe życie
Aneta Krzewińska, Małgorzata Dzimińska, Izabela Warwas
Niniejsze badanie analizuje rozumienie przez polskich obywateli natury nauki (NoS) (McComas 2020) poprzez konsultacje społeczne dotyczące komunikacji naukowej w czterech obszarach: zmian klimatu, GMO, szczepień i medycyny alternatywnej. Jakościowa analiza dyskusji grupowych wykazała, że chociaż poruszono wszystkie elementy NoS, najczęściej wspominano o narzędziach, procesach i produktach nauki, a rzadziej o elementach ludzkich i ograniczeniach. Zasady NoS były najbardziej widoczne wśród uczestników z wyższym wykształceniem. Autorzy sugerują wykorzystanie tych spostrzeżeń jako papierka lakmusowego dla umiejętności naukowych Polaków i opowiadają się za profesjonalną komunikacją naukową, która wykracza poza raportowanie wyników i obejmuje wyjaśnienia procesów naukowych. Argumentują, że takie podejście może skutecznie wspierać uczenie się obywateli przez całe życie.
Zdezorientowana osoba ucząca się. Poszukiwanie informacji dotyczących zdrowia w internecie przez pacjentki z rakiem piersi
Emilia Mazurek, Renata Martinec, Brigita Vilč
Celem badania było zrekonstruowanie strategii poszukiwania w internecie informacji dotyczących zdrowia podczas udziału w leczeniu onkologicznym. Badania jakościowe, w paradygmacie interpretatywnym, zostały przeprowadzone w Polsce i Chorwacji. Zastosowano celowy dobór próby. W badaniu wzięły udział 24 kobiety w wieku od 34 do 76 lat, u których zdiagnozowano raka piersi. Przeprowadzono wywiady pogłębione. Dokonano refleksyjnej analizy tematycznej transkrypcji wywiadów. Zidentyfikowano pięć strategii (nie)angażowania się w poszukiwanie informacji i/lub wiedzy w internecie podczas trajektorii choroby stosowanych przez uczestniczki badania: nadmierne/obsesyjne wyszukiwanie, aktywne wyszukiwanie, wycofanie się z wyszukiwania, unikanie, nieangażowanie się. Są one sposobami radzenia sobie z chorobą i uczenia się w sytuacji utraty zdrowia. Jednocześnie wiążą się z licznymi trudnościami i obciążeniami. Dlatego niektóre chorujące kobiety stają się zdezorientowanymi uczącymi się.
Motywacje dorosłych do uczenia się, rozwoju i zdobywania nowych kwalifikacji
Katarzyna Nosek-Kozłowska
Celem niniejszego tekstu jest ukazanie motywacji dorosłych do podejmowania studiów podyplomowych, kształcenia się na nowych kierunkach, uczestnictwa w szkoleniach, kursach oraz identyfikacja czynników, które wpływają na ich zaangażowanie i sukces w procesie edukacyjnym. Teoretyczny namysł obejmuje charakterystykę uczenia się dorosłych, ukazuje główne motywacje i potrzeby dorosłych w kontekście tego procesu. W części empirycznej tekstu skupiono się na refleksyjnej analizie doświadczeń dorosłych związanych z procesem uczenia się i samorozwoju. Do zgromadzenia materiału empirycznego wykorzystano metodę wywiadu narracyjnego skoncentrowanego na problemie. Wyniki przeprowadzonego badania wskazują, że motywacje osób dorosłych do podejmowania nauki są zróżnicowane, jednak najczęściej wiążą się z czynnikami zawodowymi, osobistymi i społecznymi. Motywacja dorosłych do uczestnictwa w szkoleniach i innych formach kształcenia to kluczowy element ich rozwoju osobistego i zawodowego.
Potencjał poradnictwa gerontologicznego
Zofia Szarota
Dynamiczne starzenie się Polaków implikuje nowe problemy i konieczności, w tym rozwój poradnictwa senioralnego. Celem podjętych analiz była identyfikacja potrzeb i oczekiwań osób starszych w odniesieniu do poradnictwa, diagnoza stanu poradnictwa senioralnego oraz zaproponowanie modelu poradnictwa gerontologicznego, uwzględniającego aktualne konteksty społeczne. W badaniu realizowanym w paradygmacie interpretatywnym wykorzystałam przegląd literatury oraz przeprowadziłam wywiady eksperckie i swobodne. Diagnoza wskazuje na brak spójnego, interdyscyplinarnego systemu, wspierającego osoby starsze. Wyniki badań dostarczają podstaw do aplikacyjnych działań w kierunku budowy systemu poradnictwa oraz edukacji doradców geragogicznych. W zaproponowanym modelu zakładam integrację poradnictwa z polityką senioralną. W opracowaniu podnoszę postulat profesjonalizacji doradców gerontologicznych i proponuję wstępny opis sylwetki absolwenta studiów akademickich.
Rytuały unikania i dystansu w aktywności internetowej nauczycieli
Tiago Ribeiro Santos
W artykule przedstawiono w pierwszym rzędzie krótkie omówienie pojęcia „dystans”, zwłaszcza w rozumieniu socjologii wychowania Émile’a Durkheima, Pierre’a Bourdieu i François Dubeta. Problematyzacja tego pojęcia umożliwiła następnie analizę strategii podejmowanych przez posiadających wirtualne profile w sieciach społecznościowych nauczycieli w celu ochrony ich życia osobistego i aktywności pozaszkolnej. Do zebrania materiałów empirycznych wykorzystano forum internetowe, w szczególności dotyczących nauczycieli, którzy z jednej strony akceptują byłych uczniów na swoich prywatnych profilach, a z drugiej strony tych, którzy akceptują obecnych uczniów na z góry ustalonych i ograniczonych warunkach interakcji. Te indywidualne sposoby rozwiązywania problemów dostarczają pewnych dowodów na istnienie norm moralnych, które ciążą na nauczycielach aktywnych na forach społecznościowych i starających się poprzez rytuały unikania zapewnić wyidealizowany obraz swojej roli zawodowej.
Uczenie się z doświadczeń życiowych mieszkańców Europy. Wprowadzenie do projektu LEuLiv
Robin Lohmann, Marcin Muszyński, Artur Fabiś, Polonca Serrano, Irena Zemaitaityte, Gražina Čiuladienė, Agata Katkonienė, Violeta Jegeleviciene, Krystyna Reiter, Christian Gleser
Celem artykułu jest przedstawienie projektu Erasmus+ „Learning from European Lives” (LEuLiv). Projekt ten jest wyjątkowy ze względu na partnerstwo obejmujące Niemcy, Polskę, Słowenię i Litwę, a także na połączenie różnych wymiarów uczenia się biograficznego: osobistego, interpersonalnego, społecznego oraz transkulturowego. Studenci z krajów partnerskich, reprezentujący zróżnicowane środowiska akademickie i doświadczenia zawodowe, w ramach projektu poznają teoretyczne podstawy badań biograficznych, ze szczególnym uwzględnieniem pamięci autobiograficznej jako zasobu wykorzystywanego w teraźniejszości. Przeprowadzą także wywiady z osobami starszymi (w wieku 60 lat i więcej). Rezultaty projektu obejmują opracowanie podręczników dydaktycznych i innowacyjnych programów kształcenia, a także stworzenie wielojęzycznej, wielokulturowej bazy danych biografii zawierającej ponad 80 wywiadów, która będzie wykorzystywana przez instytucje partnerskie w przyszłych badaniach oraz przy projektowaniu programów nauczania.
O cieniach całożyciowego uczenia się w edukacji dorosłych
Marcin Muszyński
Celem artykułu jest ukazanie takich wymiarów całożyciowego uczenia się, które rzucają cień na analizowaną koncepcję. Według jej twórców lifelong learning miał przyczyniać się do pogłębiania refleksyjności, rozwijania krytycznego myślenia oraz wspierać jednostkę w budowaniu własnego światopoglądu porządkującego otaczającą ją rzeczywistość. Tymczasem człowiek żyje dziś w świecie, który zmusza go do nadawania nowych znaczeń starym pojęciom, unikania indoktrynacji, lawirowania wśród fake newsów, autocenzurowania się, nawigowania pomiędzy wrażliwościami jednostek, posługiwania się językiem inkluzywnym, kształtowania odporności psychicznej w obawie przed unieważnieniem (cancel culture), rozwijania umiejętności strategicznego milczenia, a także publicznego przekształcania swojej tożsamości, która ma charakter sytuacyjny. W artykule opisano również czynniki sprzyjające rozwojowi koncepcji całożyciowego uczenia się, a całość wieńczy podsumowanie, w którym przedstawiono propozycję uczenia się, roboczo nazwanego antysystemowym, epistemicznie nieposłusznym, akcentującym opór wobec szerzonej nieprawdy.
Magister, cura te ipsum
Barbara Klasińska, Aleksandra Klasińska
W niniejszym artykule wyłuskana została teza, iż profesjonalizm jest czymś, co nieustannie się kształtuje, co „jest zawsze przed nami, a więc każde samozadowolenie trzeba uznać za przedwczesne” (Witkowski 2018: 135). Wymaga on zatem ustawicznego samorozwoju zawodowego i osobistego oraz „stawania się” nauczycielem, co wzmagają dziś nie tylko liczne, ale i coraz częściej traumatyczne przemiany świata. Nauczyciel musi być otwarty i czuły na nie, przejawiać umiejętności radzenia sobie z niepewnością, dwoistością, ambiwalencją zjawisk i problemów życia. Ma uczyć, jak żyć, jak być, kim być, ku czemu zmierzać. Jakość i skuteczność działań w tym zakresie zapewnić mu może biegłość samokształcenia.
Recenzja: Marcin Muszyński, „Uczenie się stawania się osobą starą”, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024, ss. 560
Artur Fabiś
Książka awansowa Marcina Muszyńskiego Uczenie się stawania się osobą starą to ważna monografia w obszarze nauk zajmujących się procesem starzenia człowieka. Najważniejszą częścią, bo wieńczącą proces badania i wskazującą na przyczynek Autora do rozwoju teorii, jest autorska koncepcja modelu uczenia się stawania się osobą starą, w której kluczową rolę odgrywa sprawczość starzejącej się osoby. Na szczególne uznanie zasługuje bardzo obszerna część metodologiczna monografii z naturalną historią badania i bogate odniesienia do aktualnej światowej i polskiej literatury.
Sprawozdanie z IV Łódzkiej Konferencji Gerontologicznej z cyklu: „Refleksje nad starością”, pt. „Zmieniająca się starość – oblicza starości wczoraj, dziś i jutro”
Marcin Muszyński
W artykule przedstawiono sprawozdanie z IV Łódzkiej Konferencji Gerontologicznej z cyklu „Refleksje nad starością” pod hasłem „Zmieniająca się starość – oblicza starości wczoraj, dziś i jutro”. Wydarzenie to, zorganizowane w 2025 roku przez Katedrę Andragogiki i Gerontologii Społecznej, Sekcję Gerontologii Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Stowarzyszenie Gerontologów Społecznych, stało się przestrzenią naukowej debaty nad szeroko pojmowanym zjawiskiem starości w perspektywie temporalnej.
Zachęcamy do lektury!
