Periodyk publikuje artykuły z zakresu historii politycznej, społecznej i kulturowej - od starożytności po współczesność.
W numerze znajdziecie następujące artykuły:
Rośliny z rodziny Amaryllidaceae w rzymskiej weterynarii. Część III: Cebula (Allium cepa L.)
Agnieszka Bartnik
W starożytności cebula była wykorzystywana jako pożywienie, ale także składnik wielu leków. Warzywa używano również w leczeniu zwierząt hodowlanych, chociaż było mniej popularne niż por i czosnek. Sposób wykorzystania cebuli przez „weterynarzy” był podobny do tego proponowanego przez lekarzy. Zasadniczą różnicę stanowił fakt, że warzywo odgrywało dużą rolę w diecie ludzi, natomiast praktycznie nie podawano go jako paszy zwierzętom. W większości przypadków, przygotowując lekarstwa dla zwierząt, cebulę poddawano obróbce termicznej. Surowe warzywo stosowano jedynie doodbytniczo w postaci czopków u cierpiących z powodu bólu jelit lub strophosum. Cebula wchodziła także w skład leków dla zwierząt niedomagających z powodu niestrawności, problemów z oddawaniem moczu, coriago, urazów grzbietu, kaszlu oraz bielma.
Afinia Gemina Baebiana: kilka uwag o (nie)obecnej „cesarzowej”
Wiktoria Zaborowska
Afinia Gemina Baebiana była żoną cesarza Treboniana Galla oraz matką jego syna i współrządcy, Woluzjana. Współcześnie jej postać znana jest tylko z jednej inskrypcji (CIL XI, 1927), przez co wydaje się ona być niemal anonimowa. Celem autorki jest przybliżenie postaci Afinii Bebiany, a także przeanalizowanie jej miejsca w rodzinie cesarskiej przez pryzmat ról społecznych, które pełniła (rola żony i matki). Badania wskazują, że Afinia Bebiana pochodziła z rodu o etruskich korzeniach, co miało wpływ na imiennictwo jej syna, a źródła epigraficzne sugerują, że jej rodzina była związana z Peruzją. W artykule poruszana jest również kwestia hipotez na temat jej domniemanej córki, Wibii Galli. Z kolei brak źródeł o Afinii Bebianie po objęciu władzy przez jej męża wskazuje na jej marginalizację w historii cesarskiej. Artykuł jest próbą charakterystyki jej postaci za pomocą historycznej analizy kontekstowej, co daje informacje nie tylko o niej samej, ale także o relacjach w rodzinie cesarskiej, a dalej o pozycji kobiet elity społeczno-politycznej w okresie kryzysu III wieku imperium rzymskiego.
Bunty przedstawicieli środowiska militarnego bizantyńskiej Italii w pierwszej połowie VII w. oraz ich tło polityczno-społeczne
Maciej Dawczyk
Artykuł stanowi próbę ukazania buntów przedstawicieli środowiska militarnego bizantyńskiej Italii w pierwszej połowie VII w. w kontekście przemian politycznych i społecznych zachodzących na Półwyspie Apenińskim i na innych obszarach imperium. Ogólne przemiany zachodzące wtedy w cesarstwie dotyczyły głównie kryzysu autorytetu władzy cesarskiej, rozkładu starych elit i wyłonienia się nowych, często o charakterze militarnym. Procesy te miały swe odpowiedniki w Italii, lecz cechowały się lokalną specyfiką (np. rozkład arystokracji senatorskiej miał tam miejsce wcześniej). Wymienione czynniki niewątpliwie ośmielały wystąpienia żołnierskie na obszarze półwyspu. Część z nich sprowadzała się do tradycyjnych żądań wypłaty zaległych należności, inne stanowiły wystąpienia o charakterze separatystycznym, niekiedy prowadzące do uzurpacji władzy cesarskiej przez egzarchów Rawenny. Wysoka w zestawieniu z wcześniejszym i późniejszym półwieczem częstotliwość buntów nie powinna dziwić. Próbom zmiany zastanych stosunków sprzyjał fakt, że to wyższe warstwy armii przejęły rolę elity władzy, a do miana relatywnie rozumianej elity społecznej zaczął pretendować ogół mas żołnierskich, gotowych do odważnych posunięć, by wzmocnić swą pozycję. Peryferyjny charakter Italii, jej kulturowa specyfika oraz osłabienie prestiżu cesarzy zachęcały do buntów także wysokich dowódców. Istotną rolę odgrywały też czynniki religijne, jak kontrowersja monoteletyczna. W drugiej połowie VII w. wojskowe rozruchy na Półwyspie Apenińskim ustały i uległy wznowieniu dopiero wraz z podjęciem represyjnej polityki przez Justyniana II i jego następców. Przyczyną uspokojenia sytuacji był zapewne fakt okrzepnięcia społecznego wojska i ustabilizowania się jego pozycji (np. poprzez zakup ziemi). Czynniki te musiały sprawić, że ogół armii przestał być zainteresowany zmianami i zaczął koncentrować się na utrzymaniu status quo, w którym odgrywał wiodącą rolę społeczną.
Humniccy herbu Gozdawa w XV–XVII w. Studium genealogiczne
Zbigniew Anusik
Humniccy z Humnisk h. Gozdawa to rodzina, która odgrywała znaczącą rolę w ziemi sanockiej w XV i w pierwszej połowie XVI w. Dysponowali wówczas dość znacznym majątkiem i brali aktywny udział w życiu politycznym lokalnej społeczności. Z biegiem czasu, dobra pierwszych przedstawicieli rodziny uległy podziałowi pomiędzy coraz liczniejszych jej potomków. Niemniej jednak Humniccy nadal należeli do lokalnej elity, piastowali sanockie urzędy ziemskie, a w XVII w. nabyli również dobra w ziemiach przemyskiej i lwowskiej. Swoją pozycję społeczną i polityczną utrzymali do końca tego stulecia. Nieliczne próby przedstawienia genealogii tego rodu uznać należy w sumie za niezbyt udane. Pełno w nich bowiem różnego rodzaju błędów, pomyłek, usterek, przekłamań i nieścisłości. W artykule, napisanym na podstawie szeroko zakrojonych badań archiwalnych, autor dokonał niezbędnych korekt i uzupełnień. Przedstawił zgodną ze stanem faktycznym, poprawioną genealogię tej rodziny. Skonstruował spójne drzewo genealogiczne. Wysunął szereg logicznie uzasadnionych hipotez. Swoje wywody uzupełnił zaś zamieszczeniem wzmianek źródłowych o tych przedstawicielach omawianej rodziny, których na tym etapie badań nie można było połączyć ze skonstruowanym przez niego drzewem genealogicznym.
Pociąg mostowy nr 102. O problemie przymusowego wykorzystania zasobów pracy w ZSRR w latach 1941–1947 (na przykładzie inwestycji w Pawłodarze)
Manara Ch. Kalybekova, Nadezhda A. Kubik
Artykuł dotyczy budowy jednego z kluczowych obiektów obwodu pawłodarskiego – mostu przez rzekę Irtysz, który zapewnił transport węgla ze złoża Ekibastuz i kompleksowe zagospodarowanie najbogatszych złóż metali nieżelaznych, rzadkich i innych w kombinacie „Majkainzołoto”. Traktuje także o wykorzystaniu w jej trakcie przymusowo zmobilizowanych zasobów pracy. Mobilizacja siły roboczej zapewniła przemysłowi dodatkową pomoc, a w warunkach wojennych umożliwiła krajowi rozwiązanie problemu niedoborów kadrowych w najtrudniejszych i najbardziej szkodliwych gałęziach przemysłu: w górnictwie, petrochemii, przy budowie linii kolejowych itp. Dla wcielonych do Armii Pracy okazało się to naruszeniem norm człowieczeństwa i praw obywatelskich, gdyż zostali pozbawieni prawa do swobodnego wyboru miejsca zamieszkania i zawodu. W artykule opisano warunki pracy, reżim osiedlenia, sytuację bytową i zaopatrzenie w żywność pracowników (trudarmiejców), ich wkład w budowę najważniejszego obiektu przemysłowego republiki kazachskiej.
Zbrojne podziemie niepodległościowe w Pieszycach w latach 1945–1953. Działalność ppor. Tadeusza Szymonika i Polskiej Armii Krajowej
Jan Kęsik
Artykuł jest próbą pokazania organizacji i funkcjonowania zbrojnego podziemia niepodległościowego na terenie Pieszyc, niespełna dziesięciotysięcznej miejscowości na Dolnym Śląsku w powiecie dzierżoniowskim. Niniejsze rozważania skupiają się na aktywności grupy ppor. Tadeusza Szymonika oraz Polskiej Armii Krajowej, która istniała w latach 1945–1951, jej strukturze, formach działalności oraz dokonaniach. Tekst prezentuje operacje UB zmierzające do jej rozbicia, a także procesy sądowe członków tej grupy, które skończyły się wysokimi wyrokami, niekiedy kilkunastu lat więzienia.
Pośmiertna sława pomorskiej czarownicy Sydonii von Borcke i recepcja jej postaci w XIX–XXI wieku
Jacek Wijaczka
W pierwszej części artykułu przedstawione zostało w skrócie życie i przebieg procesu o czary wytoczonego Sydonii von Borcke. Następnie autor omówił recepcję jej postaci w XIX i XX w., dzięki czemu stała się ona najbardziej żywa w Polsce renesans popularności, stała się bowiem symbolem polowania na czarownice na Pomorzu. Nastąpiła, niestety, komercjalizacja jej nieszczęśliwego życia, a jej postać służy do reklamy (jak się wydaje, czasami bezrefleksyjnej) niektórych instytucji i wydarzeń kulturalnych.
Zdeňka Marie Baborová: pierwsza kobieta, która uzyskała doktorat na Uniwersytecie w Pradze
Milada Sekyrková
W monarchii habsburskiej po raz pierwszy umożliwiono kobietom wstąpienie na uniwersytety w 1897 r. – na wydział filozoficzny, a w 1900 r. – na wydział lekarski. Praga była na to gotowa i można powiedzieć, że to właśnie Praga bezpośrednio zainicjowała ten przełom. Od 1890 r. istniało tu żeńskie gimnazjum Minerva – pierwsze tego typu w Europie Środkowej – które systematycznie przygotowywało dziewczęta do studiów uniwersyteckich. Już w 1895 r. niektóre uczennice Minervy uczęszczały na wykłady uniwersyteckie jako studentki nadzwyczajne, dlatego pierwsza kobieta uzyskała stopień doktora w Pradze już w roku 1901 – Zdeňka Marie Baborová otrzymała doktorat z biologii. Jaki był jej dalszy los? Jakimi źródłami dysponujemy? I jakie były losy jej niektórych następczyń? Artykuł ten ma na celu odpowiedzenie na te pytania.
Elza Kučera i dwie wybitne polskie intelektualistki – Ludwika Izabela Dobrzyńska-Rybicka oraz Zofia Korczyńska
Luka Boršić, Ivana Skuhala Karasman
W artykule przybliżono relacje Elzy Kučery z dwiema wybitnymi polskimi intelektualistkami: Ludwiką Dobrzyńską-Rybicką oraz Zofią Korczyńską. Relacja Kučery z Dobrzyńską-Rybicką była szczególnie ciepła i serdeczna, charakteryzowała się głęboką więzią osobistą. Natomiast relacja Kučery z Korczyńską miała głównie charakter zawodowy i opierała się na ich wspólnych zainteresowaniach w dziedzinie psychologii. Dzięki zachowanej korespondencji możemy uzyskać cenne informacje zarówno o ich życiu prywatnym, jak i zawodowym. Obszerna wymiana listów pozwoliła Kučerze na dogłębne poznanie sytuacji i rozwoju psychologii w Polsce w tamtym okresie.
Badanie życia codziennego akademiczek po II wojnie światowej: wyzwania badawcze
Celina Barszczewska
Badanie związku między życiem codziennym a karierą zawodową akademiczek po II wojnie światowej stanowi istotne wyzwanie badawcze. Ze względu na złożoność tego zagadnienia konieczne jest zdefiniowanie trzech kluczowych pojęć: „akademiczka”, „życie codzienne” oraz „kariera”, które stanowią podstawę dalszej analizy teoretycznej i metodologicznej. Celem artykułu jest zatem zaproponowanie definicji tych terminów, z uwzględnieniem ich płynność i niejednoznaczności w dyskursie historycznym. Zdefiniowanie tych podstawowych pojęć i ustanowienie ich ram teoretycznych stanowi punkt wyjścia do dalszych badań empirycznych oraz umożliwia sformułowanie odpowiedzi na pytania dotyczące relacji między życiem codziennym a karierą zawodową kobiet w środowisku akademickim.
Ołtarz Wita Stwosza w źródłach prasowych XIX–XXI wieku (Rec. Dariusz Raś, Prasa. Historia. Jakość. Studium metodologiczno-badawcze na temat publikacji prasowych wokół ołtarza Wita Stwosza w XIX, XX i XXI wieku, Petrus, Kraków 2024, ss. 461)
Evelina Kristanova
W artykule przedstawiono oryginalną w pomyśle monografię dotyczącą źródeł prasowych na temat ołtarza Wita Stwosza w XIX–XXI w. Opracowanie ma charakter interdyscyplinarny, gdyż łączy istotne źródło historyczne, jakie od wieków stanowi prasa, z przekazem kultury, religii, sztuki i języka. Wpisuje się także w obszar komunikacji dziedzictwa kulturowego. Dzieło uzupełnia brak badań w zakresie mediatyczności ołtarza Wita Stwosza „jako unikalnego obiektu” w kontekście jego kompleksowych czterech konserwacji. W książce wzięto pod uwagę przekazy prasowe Krakowa liczące 250 artykułów, opublikowane w latach 1867–2022. Oceniono warsztat naukowy autora, analizę źródeł, zasadność postawionych pytań badawczych, wyniki analiz oraz zgromadzoną literaturę przedmiotu.
Prasa – zwierciadłem idei, lęków i nadziei? Wokół monografii Małgorzaty Marii Krakowiak pt. Edukacja młodzieży w prasie społeczno-kulturalnej i pedagogicznej Królestwa Polskiego w latach 1905–1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024, ss. 411
Wiktoria Kudela-Świątek
Recenzja monografii Małgorzaty Marii Krakowiak Edukacja młodzieży w prasie społeczno-kulturalnej i pedagogicznej Królestwa Polskiego w latach 1905–1914 ukazuje dzieło jako pionierskie studium dyskursu prasowego o młodzieży. Recenzja podkreśla interdyscyplinarność, metodologiczną dojrzałość i znaczenie książki dla badań nad historią wychowania oraz medioznawstwem historycznym, wskazując zarazem na niewykorzystany potencjał analizy wizualnej.
Link do całego numeru „Przeglądu Nauk Historycznych” znajdziecie TUTAJ.
Zapraszamy do lektury!
