To półrocznik Katedry Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego, kontynuujący tradycję pisma łódzkich historyków sztuki. Periodyk obejmuje trzy główne obszary badań: sztukę dawną w Rzeczypospolitej, teorię i estetykę sztuki nowoczesnej oraz sztukę pozaeuropejską.
W numerze znalazły się artykuły ukazujące szerokie spektrum współczesnych badań nad sztuką – od historii architektury i grafiki warsztatowej, przez analizę fotografii, po sztukę generatywną i studia nad pamięcią wizualną. Wydanie stanowi także miejsce dla recenzji, omówień wystaw oraz studiów poświęconych twórczości artystów i badaczy związanych z różnymi ośrodkami.
W numerze przeczytacie następujące artykuły:
Wstęp
Alina Barczyk, Irmina Gadowska
Jak skradziono i jak odzyskano (częściowo) plany łódzkiej synagogi staromiejskiej
Krzysztof Stefański
Łódzki świat grafiki warsztatowej – twórczość Barbary Rosiak
Karolina Nowakowska
Metodologia interpretacji fotografii a warsztat krytyka sztuki – strategie wybrane
Aleksandra Giełdoń-Paszek
Artykuł ukazuje najczęściej spotykane strategie interpretacji fotografii we współczesnym piśmiennictwie dotyczącym tego medium, dostrzeżone przez autorkę. Ich charakter jest często interdyscyplinarny. Przedstawiony wybór jest subiektywny, dokonany z pozycji historyka i krytyka sztuki. Refleksji poddano przydatność tych metod zarówno w tekstach krytycznych, jak i w edukacji artystycznej. Wyodrębniono strategie badawcze koncentrujące się wokół następujących zagadnień: analizy treści, związków słowa i obrazu, akcentujących społeczne uwarunkowania wykonania i odbioru, akcentujących wartości artystyczne fotografii, antropologii obrazu, somaestetyki oraz psychoanalizy.
Oryginały, reprodukcje i ich miejsce w badaniach oraz edukacji artystycznej
Dagna Kidoń
Artykuł analizuje wykorzystanie reprodukcji dzieł sztuki w edukacji i badaniach w kontekście ograniczonego dostępu do oryginałów. W części teoretycznej przedstawiono kluczowe koncepcje: aurę Waltera Benjamina, tezę o transferowalności Gregory’ego Currie oraz zjawisko „dostosowania się do kopii”, które pozwala odbiorcom koncentrować się na walorach artystycznych mimo ograniczeń medium. Przegląd badań empirycznych potwierdza, że kontakt z oryginałem wywołuje silniejsze reakcje emocjonalne, sprzyja lepszej ocenie i zapamiętywaniu, a kontekst muzealny dodatkowo wzmacnia doświadczenie estetyczne. Autorka przeprowadziła badanie eye-trackingowe na studentach, porównując percepcję dwóch współczesnych obrazów oglądanych w muzeum oraz w formie cyfrowych reprodukcji. Wyniki wykazały, że oryginały otrzymywały wyższe oceny estetyczne, szczególnie przy dziele wyżej ocenionym. Analiza okulograficzna ujawniła różne strategie oglądania. Każda z nich ma swoje zalety, które można wykorzystać w edukacji i badaniach. Wnioski wskazują więc na komplementarność obu form prezentacji. Reprodukcje oferują kontrolowane warunki badawcze i systematyczną analizę, oryginały zapewniają pełniejsze doświadczenie emocjonalne. Istotne staje się świadome wykorzystanie specyficznych atutów każdego medium zamiast wybierania między nimi.
Pomiędzy błyskiem a cieniem leży prawda. Portrety Irvinga Penna z przełomu lat 40. i 50. XX wieku
Adam Drozdowski
Artykuł analizuje formacyjny okres twórczości Irvinga Penna, koncentrując się na jego fotografii portretowej z końca lat 40. i początku lat 50. XX wieku. Choć Penn znany jest przede wszystkim z ikonicznych zdjęć mody publikowanych w magazynie „Vogue”, tekst podkreśla znaczenie mniej znanej, lecz niezwykle istotnej serii „Small Trades”, przedstawiającej pracowników z Paryża, Londynu i Nowego Jorku w warunkach studyjnych. Poprzez izolację modeli od ich naturalnego otoczenia i zastosowanie minimalistycznej scenografii, Penn uwydatniał indywidualność i godność każdej osoby, kwestionując społeczne hierarchie i konwencje portretu. Artykuł omawia również egzystencjalne portrety przedstawicieli świata kultury, wykonane w ciasnych narożnikach, które pozbawiały ich blichtru i ukazywały psychologiczną głębię. Analiza technik oświetleniowych, strategii kompozycyjnych oraz zastosowania platynotypii pokazuje, jak twórczość Penna łączy fotografię dokumentalną z artystyczną, oferując humanistyczną i egalitarną wizję społeczeństwa powojennego. Jego portrety stanowią zarówno dokument socjologiczny epoki, jak i ponadczasową refleksję nad kondycją człowieka.
Projekt fotograficzny Stefana Figlarowicza 1 : 1 z 1979 roku przykładem korelacji z Atlasem Mnemosyne Aby Warburga
Anna Polańska
Tytułowe projekty dzieli około 50 lat. Oba bazują na ikonografii, tworząc swoiste narracje. Zestawione w nich obiekty działają na siebie, przenosząc nas do innej rzeczywistości, i choć są rozpoznawalne, to za sprawą idei oraz sposobu ich prezentowania otrzymujemy świat nie do końca jednoznaczny. Następuje przejście od tego, co oczywiste i znane, w stronę nierealnego. Dzieło Aby Warburga było niejednokrotnie zestawiane z pracami artystów, którzy w swojej twórczości posługiwali się medium fotografii, wśród nich odnajdujemy m.in. takie nazwiska jak: Gerhard Richter, Nigel Henderson, Hannah Hoch, Sophie Calle, Christian Boltanski, Anna Meschiari, Zofia Rydet. Przypadek Stefana Figlarowicza jest o tyle intrygujący, że fotograf nie mógł znać Atlasu Mnemosyne, a jednak powstała wyjątkowa korelacja pomiędzy tymi dziełami. Projekt 1 : 1 wykorzystuje fotografie umieszczone na czarnych planszach, przedstawiające dwa osiedla mieszkaniowe – „Młyniec” Gdańsk Zaspa i „Jary” Warszawa Ursynów. Stefan Figlarowicz, tak jak Aby Warburg, posłużył się wizualną narracją. Twórca poprzez swoje dzieło szukał odpowiedzi na wiele nurtujących pytań. Poprzez zastosowanie montażu obrazów stworzył artystyczny inwentarz miejsc i obiektów, które stały się narzędziem prowokującym do społecznej debaty nad problemem funkcjonowania człowieka w przestrzeni nowo powstałych osiedli. Ale projekt 1 : 1 to przede wszystkim wyraz artystycznej interwencji Figlarowicza zakończonej kilkoma wystawami w Polsce. Jest ciekawym przykładem sztuki postkonceptualnej w Polsce, a także rozwijającej się w owym czasie fotografii socjologicznej. Analiza porównawcza obu projektów, pozornie odległych, przynosi interesujące wnioski. Projekty są silnie ze sobą skorelowane, zarówno pod kątem formalnym (montaż, użycie fotografii, tablice z ciemnym tłem, brak komentarza, skupienie uwagi na detalach), jak i znaczeniowym (inwentarz, narzędzie badawcze, narracja). Skłania to do refleksji, że Atlas Mnemosyne po raz kolejny stał się punktem odniesienia w historii sztuki. W przypadku fotografii myślenie obrazem odgrywa kluczową rolę. Zestawianie/montowanie poszczególnych zdjęć prowadzi do napięć wewnątrz obiektu i jednocześnie zmusza odbiorcę do dia-logu z samym dziełem, jak i jego twórcą.
Obraz nieoficjalny. Wielkopolska wieś lat 60.–80. XX wieku w fotografiach Romualda Zielazka
Karolina Zielazek-Szeska
Romuald Zielazek (1936–2001) był poznańskim fotografikiem, filmowcem, operatorem związanym z Ośrodkiem Radiowo-Telewizyjnym w Poznaniu, absolwentem Szkoły Filmowej w Łodzi; od 1972 roku członkiem Związku Polskich Artystów Fotografików. Był znaczącą postacią w środowisku poznańskich fotografików, laureatem wielu konkursów fotograficznych i filmowych, m.in. Grand Prix Satyrykon w 1987 roku czy nagrody głównej Złocistego Jantara w Konkursie Fotografii Polskiej w Gdańsku w 1977 roku. Zajmował się fotografią dokumentalną, publicystyczną, portretową, teatralną i reklamową, jednak najciekawsze wydają się jego reportaże socjologiczne i dokumentalne, pokazujące nieoficjalny, krytyczny obraz PRL-u. Dokumentował w nich życie wielkopolskiej prowincji lat 60.–80. XX wieku.
Tina Modotti – buntowniczka, wojowniczka, fotografka współczesności
Eleonora Jedlińska
Tina Modotti (Assunta Adelaide Luigia Modotti Mondini) urodziła się w 1896 r. we Włoszech, zmarła w Meksyku w 1942 r. Była aktorką, fotografką a nade wszystko aktywnie zaangażowaną komunistyczną działaczką polityczną, od 1927 r. związaną z Meksykańską Partią Komunistyczną. Przyjaźniła się m.in. z Clemente Orozco, Fridą Kahlo i Diego Riverą. Zafascynowna fotografią i… ideologią komunistyczną porzuciła dobrze zapowiadającą się karierę aktorską w Hollywood. Fotografii zaczęła uczyć się u Edwarda Westona, z którym niebawem wspólnie wyjechała z USA do Meksyku. W 1924 r. Weston wrócił do USA; meksykańskie studio Modotti stało się ważnym salonem intelektualnym stolicy; bywali w nim: Rivera, Khalo, John Dos Passos i wielu innych także politycznych uchodźców z krajów Ameryki Łacińskiej. Fotografie Modotti publikowane były w czasopismach o profilu komunistycznym: „Shape”, „New Masses”, „Horizonte”. Po próbie wplątania fotografki w zabójstwo Julio Antonio Melli w 1929 r., sekretarza generalnego KPM, z którym łączył ją bliski związek, została zmuszona do opuszczenia Meksyku. Oskarżono ją też o próbę zabójstwa Ortiza Rubio Pasquala, nowego premiera państwa, w wyniku czego została aresztowana i wydalona z Meksyku. Wyjechała do Berlina, następnie w 1930 r. do ZSRR. W Rosji porzuciła – czy też uniemożliwiły jej to władze radzieckie – fotografowanie na rzecz działalności politycznej w Kominternie. Podczas wojny domowej w Hiszpanii zaangażowała się po stronie republikanów. W 1939 r. pod zmienionym nazwiskiem wróciła do Meksyku, gdzie umarła w 1942 r. na atak serca. Biografia Modotti znalazła odzwierciedlenie w jej fotografiach: uwieczniała artystów, polityków, dokumentowała życie ludu i wydarzenia polityczne, kobiety z zamożniejszych środowisk i chłopki, architekturę i martwe natury, portretowała kwiaty i pejzaże Meksyku. W swej pracy eksperymentowała, osiągając wysublimowane efekty bliskie abstrakcji. Zaangażowanie w ruch rewolucyjny, ortodoksyjnie rozumiany komunizm znalazły swój wyraz w fotografiach o wysokich walorach artystycznych, fotografiach o silnym ładunku emocjonalnym a jednocześnie zachowujących elegancję i dystans w stosunku do modeli, których twarze często są ukryte. Istotą pozostaje pytanie o zakres jej zaangażowania w komunizm, który ostatecznie zdecydował o porzuceniu fotografowania. Ów akt biografki Modotti wiążą z jej pobytem w ZSRR, dokąd wyjechała z Vittorio Vidali, kolejnym mężem, którego zaangażowanie w komunizm, agentura na rzecz GPU do dziś wywołują emocje o stopień odpowiedzialności i obojętności europejskich intelektualistów na terror i dyktaturę stalinowskiej Rosji.
Postpamięć rodzinna. O wykorzystaniu wizualnych archiwów domowych przez polskich artystów współczesnych
Maciej Jan Dragan
Tekst podejmuje próbę analitycznego uchwycenia zjawiska postpamięci rodzinnej w odniesieniu do współczesnych praktyk artystycznych opartych na pracy z fotografią rodzinną i domowym archiwum wizualnym. Postpamięć – w rozumieniu Marianne Hirsch – stanowi tu kategorię służącą do opisu relacji międzypokoleniowych, w których pamięć o wydarzeniach minionych nie jest efektem osobistego doświadczenia, lecz kształtowana jest na podstawie przekazów wizualnych i narracji rodzinnych.
Sztuka generatywna na przykładzie wybranych prac Maria Klingemanna
Magdalena Górska, Tomasz Górski
Artykuł analizuje zjawisko fotografii generatywnej w kontekście rozwoju sztucznej inteligencji, ze szczególnym uwzględnieniem wybranych prac Maria Klingemanna. Autorzy przedstawiają historyczne i technologiczne korzenie sztuki generatywnej, wywodzące się z awangardy XX wieku oraz wczesnych eksperymentów komputerowych, i ukazują, w jaki sposób współczesne modele sztucznej inteligencji (zwłaszcza Generative Adversarial Networks) rewolucjonizują sposób tworzenia i rozumienia obrazów. Przywołane prace Klingemanna, takie jak Neural Glitch oraz Memories of Passersby I, stanowią studium granic kontroli artysty, autonomii systemu i redefinicji portretu, pamięci oraz tożsamości w epoce cyfrowej. Analiza wskazuje, że sztuka generatywna to nie tylko technologia, ale także medium filozoficznej refleksji nad autorstwem, kreatywnością i relacją człowiek–maszyna.
Publikacje z rzymskiej oficyny alla Pace i ich wpływ na sztukę polską XVIII wieku – stan badań i perspektywy badawcze
Lidia Brzyska
Artykuł podejmuje problematykę roli druków z rzymskiej oficyny alla Pace w rozpowszechnianiu wzorów formalnych sztuki barokowej na terenach dawnej Rzeczpospolitej. Choć wpływ włoskich traktatów architektonicznych i wzorników był przedmiotem studiów, w literaturze przedmiotu brak – pomimo istniejących postulatów – analizy dzieł pochodzących z konkretnych oficyn wydawniczych.
Przedstawienie działalności oficyny prowadzonej przez rodzinę de’ Rossich oraz omówienie stanu badań nad recepcją ich publikacji w Rzeczpospolitej zwraca uwagę na potrzebę ujęcia problemu w szerszym kontekście edukacji artystycznej, kolekcjonerstwa czy procesów dystrybucji i cyrkulacji tych druków – celem lepszego poznania nie tylko mechanizmów transferu artystycznego, ale i całej kultury druku dawnej Rzeczypospolitej.
Przemiany architektoniczne kościoła św. Wawrzyńca na warszawskiej Woli. Jauch, Knöbel, Idźkowski
Alina Barczyk
Jednym z najciekawszych zabytków warszawskiej Woli jest kościół św. Wawrzyńca. Geneza świątyni sięga XVII wieku, następnie z inicjatywy saskiego ministra Heinricha von Brühla architekci związani z mecenatem Augusta III Wettyna (m.in. Joachim Daniel Jauch i Johann Friedrich Knöbel) przygotowali szereg koncepcji architektonicznych. Proces projektowy zasługuje na szczególną uwagę przez wzgląd na wysoką klasę i różnorodność rozwiązań pojawiających się w kolejnych fazach prac. Artykuł analizuje zarówno barokową inwestycję, jak i późniejsze losy budowli, którą w XIX stuleciu przekształcono w cerkiew i przebudowano według projektów Adama Idźkowskiego. Po zniszczeniach z okresu II wojny światowej kościół poddano renowacji, której efektem jest forma łącząca elementy budownictwa saskiego i motywy historyzujące – pozostająca świadectwem złożonych dziejów wolskiej świątyni.
Architektura kościoła pobernardyńskiego pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie
Kacper Łażewski
W artykule została omówiona architektura kościoła pobernardyńskiego pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Łukowie, która jak dotąd nie doczekała się wyczerpującego opracowania. Autorzy dotychczasowych publikacji skupiali się głównie na odtworzeniu historii świątyni, którą udało się doprecyzować dzięki przeprowadzonym kwerendom archiwalnym oraz porównaniu źródeł pisanych z zachowanym zabytkiem. Dokonana analiza formalno-genetyczna w kontekście architektury Rzeczypospolitej oraz zagranicznej, głównie włoskiej, pozwoliła na wysnucie nowych wniosków, w tym wskazanie świątyń, które mogły mieć największy wpływ na wygląd powstałej fasady. Analiza późnobarokowych rozwiązań formalnych wykorzystanych w głównej elewacji, mimo ich znacznego uproszczenia pozwala przypuszczać, że autorem pierwotnego projektu był Carlo Antonio Bay.
Działalność twórcza Juliusza Kłosa na Wileńszczyźnie
Michał Pszczółkowski
Artykuł przedstawia działalność Juliusza Kłosa (1881–1933) – architekta, konserwatora i profesora Uniwersytetu Stefana Batorego – jednego z kluczowych twórców krajobrazu kulturowego Wileńszczyzny w okresie międzywojennym. Na podstawie nieopracowanych dotąd źródeł archiwalnych ukazano jego wszechstronną aktywność: prace konserwatorskie przy najważniejszych zabytkach Wilna i regionu, projekty architektoniczne osadzone w nurcie narodowego tradycjonalizmu oraz działalność dydaktyczną i popularyzatorską. Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie Kłosa w procesie kształtowania polsko-litewskiego dziedzictwa kulturowego oraz potrzebę dalszych badań nad jego spuścizną, która do dziś wywiera wpływ na tożsamość miasta i regionu.
(Nie)spełniona podróż do Paryża. Kazimierz Malewicz wobec represji i polityki wykluczenia w ZSRR
Tatiana Popova
Artykuł dotyczy życia i twórczości Kazimierza Malewicza, ze szczególnym uwzględnieniem okoliczności jego powrotu do Związku Radzieckiego po wystawach w Warszawie i Berlinie w 1927 roku. Wydarzenie to umieszczono w szerokim kontekście politycznym, artystycznym i ideologicznym. Analizie poddano zarówno sytuację samego artysty, jak i przemiany w kulturze radzieckiej. Podkreślono ideologiczne napięcie między suprematyzmem Malewicza a konstruktywizmem i produktywizmem, które w realiach kształtującej się polityki kulturalnej ZSRR nabrało wymiaru ideologicznego konfliktu. Suprematyzm, postrzegany przez władze jako zbyt elitarny, uznano za nieprzydatny propagandowo, w przeciwieństwie do wywodzącego się z konstruktywizmu produktywizmu, który lepiej wpisywał się w oficjalne założenia ideologiczne. Artykuł ukazuje mechanizmy marginalizacji awangardy przez aparat władzy, rozwój doktryny realizmu socjalistycznego oraz narastające represje wobec artystów niepodporządkowujących się oficjalnej estetyce. Szczególną uwagę poświęcono okolicznościom dwukrotnego aresztowania Malewicza: w 1927 roku po powrocie z Europy Zachodniej oraz w 1930 roku. Jednym z kluczowych problemów badawczych jest kwestia powrotu Malewicza do Związku Radzieckiego w 1927 roku: czy decyzja ta była efektem politycznej presji, lojalności wobec polityki państwa, czy może wynikała z przyczyn osobistych, takich jak obecność rodziny w ZSRR? Kolejne pytanie brzmi: czy Malewicz planował pozostać na emigracji na stałe, czy raczej traktował swoją podróż jako tymczasową lub sposób na poprawienie sytuacji finansowej? W centrum refleksji znajduje się również pytanie o transformację formalną i powrót Malewicza do malarstwa figuratywnego pod koniec lat 20. XX wieku. Czy był to akt twórczej reinterpretacji własnego dziedzictwa, czy przemyślana strategia przystosowania się do wymogów ideologicznych? Tekst wskazuje także na wielowarstwowość polityki kulturalnej Rosji Radzieckiej, gdzie promocja artystów na arenie międzynarodowej kontrastowała z ich marginalizacją wewnątrz kraju. Przykład Malewicza unaocznia ambiwalentny charakter relacji między twórcą a państwem totalitarnym.
Architekt dworu cesarskiego
Ekspozycja i katalog wystawy Fischer von Erlach – Baumeister des Barock, Salzburg Museum, 6 kwietnia – 8 października 2023 r.
Alina Barczyk
Moda jako lustro epoki
Recenzja książki Republika kobiet. Wizerunek modnej łodzianki na łamach dzienników 1929–1939, s. 318, Adam Drozdowski, Irmina Gadowska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024
Aneta Pawłowska
Zofia Lipecka. Labirynty sztuki. Nowa książka profesor Eleonory Jedlińskiej
Krzysztof Stefański
Wystawa Paul Poiret, la mode est une fête
Musée des Arts Décoratifs, Paryż, 25 czerwca 2025 – 11 stycznia 2026 r.
Irmina Gadowska
Szlachetne pasje – z warsztatu historyka sztuki
Monika Nowakowska
Link do numeru.
Zachęcamy do lektury!
